ملت ايران بر سر قتل ناجوانمردانه ميرزا تقى خان اميركبير « 1 » شكاف عميقى پيدا شد و روزبه روز عميق‌تر گرديد . تا اين‌كه گلوله ميرزا رضاى كرمانى در سال 1313 حساب ايرانيان را با ناصر الدين شاه تصفيه كرد و اگرچه عمل ميرزا رضا در ظاهر ناشى از عداوت شخصى و يا تلقين امثال سيد جمال الدين اسدآبادى بود ، ولى در باطن همان عقدهء قتل ناجوانمردانهء اميركبير بود كه بعد از 47 سال در زير گنبد حضرت عبد العظيم طنين آن به اقصى نقاط دنيا رسيد . ناصر الدين شاه در همان شبى كه فردايش كشته شد ميرزا محمد تقى خان را در خواب ديد و با حالت خشمناك به او گفته بود : « اى ظالم چرا مرا بىگناه شهيد كردى ! » كدورت ايرانيان و سلسله قاجاريه در مورد كشته شدن وزير بىنظير و مصلح كبير ايران با كشته شدن ناصر الدين شاه هم از ميان نرفت بلكه همچنان ادامه پيدا كرد تا بعدا به صورت حمايت از افكار سردار سپه جلوه‌گر شد و موجبات انقراض آنها را فراهم ساخت . دومين مرحله ترقىخواهى و اصلاح‌طلبى ايرانيان از امتياز تنباكو شروع مىگردد . ملت ايران براى تضعيف بساط ديكتاتورى و خودكامگى ناصر الدين شاه از حربه تيز و برنده تحريم دخانيات و فتواى مراجع تقليد حداكثر استفاده را كرد و به محض اعلام حراميت از ناحيه مرحوم آيت اللّه ميرزاى شيرازى آن‌چنان ثبات قدمى از خود نشان داد و در اجراى مفاد فتواى مرجع تقليد پافشارى به خرج داد كه ناصر الدين شاه اجبارا در مقام عقب‌نشينى در قبال نيروى لايزال ملت برآمد و ناچار شد كه امتياز مزبور را لغو و خسارت ناشى از آن را تحمل نمايد . « 2 » اين جنبش عمومى را بايد در بين مرحله بيدارى ايرانيان و قيام آنان عليه ظلم و استبداد

--> ( 1 ) . نبوغ و شخصيت عظيم ميرزا محمد تقى خان مورد تصديق همه مورخين شرق و غرب بوده است . براى نشان دادن طرز فكر اميركبير قضيه ذيل را از سال اول مجله يادگار در اينجا نقل نماييم : در ابتداى صدارت ميرزا محمد تقى خان اميركبير روزى خانلر ميرزا احتشام الدوله عم ناصر الدين شاه كه والى بروجرد و لرستان بوده به تهران به ديدن او آمد . امير از او پرسيد : " خانلر ميرزا وضع بروجرد و لرستان چطور است ؟ " خانلر ميرزا گفت : " قربان به قدرى امن و عدالت برقرار است كه گرگ و بره باهم آب مىخورند . " امير با خشم به او گفت : " شاهزاده من مىخواهم كه ولايت چنان امن و آسوده شود كه گرگى نباشد تا از خيال او بره نياسايد و پيوسته در اضطراب سير كند . " خانلر ميرزا سر به زير افكند و ديگر چيزى نگفت . اين بود نمونه‌اى از طرز فكر اميركبير ، آن نابغه بزرگ شرق كه ناصر الدين شاه برنامه‌اش را نگذاشت اجرا كند . ( 2 ) . لغو امتياز دخانيات بزرگترين ضربه را بر پيكر غول استبداد وارد ساخت و دستگاه سلطنت ناصرى را متصرف نمود كه بر خلاف تصورات باطل او نيروى قويترى در مقابل او و عمالش وجود دارد و آن هم قوه اراده ملت مىباشد . اين قوه امتياز را لغو و مشت درباريان طماع و رشوه‌خوار را نزد ايرانيان باز كرد و آنها را مجبور ساخت كه وجوهى را كه به عنوان رشوه از كمپانى رژى گرفته ، بروند پس بدهند .